فرانتس تشنر ، مقبول احمد ( مترجم : گنجى وآذرنگ )
13
دانش جغرافيايى مسلمانان ( فارسى )
خاصه در امورى چون جزرومد ، كوهها ، و امثال آن ، ضبط گرديد . نويسندگان معاصر يا بعدى متون جغرافياى عمومى عربى اغلب ، ولى نه هميشه ، اين نتايج را در آثار خود نقل مىكردند و گاهى مورد بحث قرار مىدادند . پارهاى از اين نويسندگان ، نظريات گوناگون رايج را ، اعم از يونانى يا غير آن ، دربارهء يك مسأله ، در مقدمه آثار خود نقل مىكردند . بدين ترتيب سنتى رايج شده بود كه در مقدمهء هر كتاب جغرافيايى ، مطالبى دربارهء جغرافياى رياضى ، طبيعى ، و انسانى به رشتهء تحرير در مىآوردند . اين موضوع در آثار ابن رسته ، يعقوبى ، مسعودى ، ابن حوقل و ديگران به خوبى آشكار است . از جمله منجمان و فيلسوفان مبرّز مسلمان كه آثار و نظريات آنان مورد بحث و استفادهء جغرافيدانان مسلمان واقع شده يعقوب بن اسحق كندى ( متوفى 260 ) است كه دو كتاب جغرافياى رسم المعمور من الارض ، و رساله فى البحار و المدّ و الجزر به دو منسوب است . گفته شده است كه يكى از شاگردان كندى به نام احمد بن محمد بن طيّب سرخسى ( متوفى 286 ) نيز دو كتاب المسالك و الممالك و رساله فى البحار و المياه و الجبال را به رشتهء تحرير در آورده است . هيچيك از آثار كندى و سرخسى موجود نيست ، و آنچه دربارهء نظريات جغرافيايى آنان مىدانيم ، از طريق منابعى است كه از آنها استفاده كردهاند . چنين به نظر مىرسد كه اين دو تن از آثار بطلميوس و ديگر نويسندگان يونانى استفاده كرده باشند ، چون آنگونه كه از نوشتهء مسعودى برمىآيد ، در تأليفات آنان اطلاعات بطلميوسى دربارهء جغرافياى رياضى و طبيعى و نيز اقيانوسشناسى وجود داشته است . به طورى كه از عنوان كتاب رسم المعمور من الارض كندى استنباط مىشود ، اين كتاب ممكن است صورتى از كتاب جغرافياى بطلميوس